Ostalgie: heimwee naar het leven voor de val van de Muur

20 jaar geleden stond Berlijn in rep en roer. De 'Muur’ ging open en de Oost-Duitsers vierden dat ze zomaar naar het Westen konden trekken. De verjaardag van de val van de Muur wordt in november flink gevierd.
De val van de Berlijnse muur betekende ook dat er een land zou verdwijnen: na de hereniging bestond Oost-Duitsland, de DDR, niet meer. De Oost-Duitsers, de Ossies, vonden het niet erg om afscheid te nemen van hun grijze, communistische land dat hen geen kansen bood. Ze hadden jarenlang uitgekeken naar het moment waarop ze van het rijke leven in het Westen konden proeven. Maar het kapitalisme heeft een prijs: de Ossies maakten kennis met concurrentie, werkloosheid, hoge voedselprijzen en onbetaalbare woningen.
Heimwee naar het simpele leven achter de muur stak al snel de kop op. Er bestaat zelfs een term voor die 'nostalgie naar het Oosten': ostalgie.
Wij doken ook even onder in de korte geschiedenis van de DDR, op zoek naar onvergetelijke dingen, plaatsen, gebeurtenissen en personen.


De Trabant
De Trabant is een lieftallig autootje dat het straatbeeld beheerste in de DDR. Het is een bak op wielen zonder franjes, die door de staatsfabriek in Oost-Duitsland werd geproduceerd. Het was de enige auto die de gewone Oost-Duitser kon betalen. De leveringstijd kon daardoor wel oplopen tot 10 jaar. De Trabant, Duits voor 'maatje', was ook de auto waarmee de Oost-Duitsers de grens overstaken in 1989. Op tv kon je lange rijen Trabantjes met triomferende Oost-Duitsers erin de grenswachters zien voorbijrijden. De auto kreeg een cultstatus en werd hét symbool van de DDR. Hij wordt al lang niet meer geproduceerd, maar er zijn wel nog heel veel liefhebbers die hun Trabant koesteren als hun eigen kind. Door zijn eenvoudige techniek is de Trabant onverslijtbaar en makkelijk te onderhouden. Toeristen kunnen in Berlijn een stadsrit maken met een gids in een Trabant, de Trabisafari.

Checkpoint Charlie
Een beroemde, maar ook beruchte grenscontrolepost aan de Berlijnse Muur was 'Checkpoint Charlie'. Het was het derde checkpoint langs de Muur, vandaar de naam. Checkpoint Alfa en Checkpoint Bravo zijn minder bekend. Aan de grensposten werden bezoekers, onder strenge controle, doorgelaten naar Oost-Berlijn. Oost-Duitsers kregen geen doorgang naar het Westen.

Veel Oost-Duitsers probeerden naar het Westen te ontsnappen. De Ossies waren heel vindingrijk bij het uitdenken van ontsnappingstechnieken. Er werden kisten onder auto’s gemonteerd, tunnels gegraven, zelfs luchtballonnen werden ingezet. Er is ook een verhaal over een Duitser die gewoon met een graafmachine door de muur wou rijden. Wie betrapt werd bij een ontsnappingspoging, belandde in de gevangenis. Ongeveer tweehonderd mensen zijn omgekomen bij ontsnappingspogingen.

Checkpoint Charlie werd gesloopt na de val van de Muur. Hoewel de plaats jarenlang vervloekt werd, stak ook hier heimwee op. In 2000 werd een kopie van Checkpoint Charlie opgesteld op de plaats waar norse grenswachters jarenlang de vrije doortocht naar het Westen belemmerden.

Zwemsters met een snor
Veel Oost-Duitsers denken met weemoed terug aan de topsportprestaties van hun landgenoten. De DDR was inderdaad een indrukwekkende sportnatie, die steeds met een berg medailles terugkwam van de Olympische Spelen. Voor de communistische machthebbers waren die sportprestaties de beste propaganda. De medailles toonden hoe discipline, organisatie en aandacht voor lichaam en sport tot uitzonderlijke prestaties kunnen leiden. Sport was inderdaad een hoofdvak op school en het belang van sport stond zelfs in de grondwet.

De belangrijkste verklaring voor de indrukwekkende medailleoogst van de DDR was echter veel minder fraai: de sporters werden volgens een strak systeem met doping geprepareerd voor de belangrijkste wedstrijden. Op heel jonge leeftijd al werden sporters geselecteerd en opgeleid om topsporter te worden. Kwamen er Olympische Spelen of wereldkampioenschappen aan, dan kregen ze een flinke dosis doping toegediend. De gezondheid van sporters was daarbij geen zorg, alles was gericht op medailles oogsten voor het land. De spierversterkende middelen deden hun werk, maar hadden ook hun neveneffecten: vrouwelijke atleten zager er verdacht mannelijk uit, sommigen kregen een snor en een zware stem. De atletes kregen zelfs een verbod om interviews te geven, omdat hun stem zo zwaar vervormd was. Iedereen vermoedde wel dat er doping mee gemoeid was, maar de atleten werden nooit betrapt.

Na de val van de Berlijnse Muur kwamen de verhalen over doping in de sport bovendrijven. Sommige atletes ondervinden nu nog gezondheidsproblemen door de stoffen die ze toen kregen toegediend. Er zijn ook verhalen van atletes die kinderen kregen met misvormingen, te wijten aan de doping.

Frivool verkeerslichtmannetje met hoed
Het mannetje dat verschijnt als het voetgangerslicht op groen springt, kennen we allemaal. In de DDR hadden ze hun eigen verkeerslichtmannetje (foto 3). Das Ampelmännchen is veel frivoler dan de westerse versie en heeft een hoed op. Hij werd ingezet bij de verkeerseducatie van Oost-Duitse kinderen. Na de val van de Muur werd het Ampelmännchen in de verkeerslichten vervangen door het westerse verkeerslichtmannetje. De Oost-Duitsers vonden dat typerend voor de manier waarop het Westen zijn cultuur aan hen oplegt. Er kwam een tegenbeweging op gang om het Ampelmännchen te redden. Nu is het Ampelmännchen alomtegenwoordig op T-shirts en in souvenirwinkels in Oost-Duitsland.

Propaganda van het zandmannetje
Unser Sandmännchen (foto 4) is een poppenserie die elk Oost-Duits kindje voor het slapengaan te zien kreeg op de Oost-Duitse staatszender. De zandmannetjes beleefden alledaagse avonturen en werden ook gebruikt om de kleine Oost-Duitsertjes wat propaganda in te lepelen. Zo verschenen de zandmannetjes dikwijls in hoogtechnologische vervoersmiddelen, om de socialistische spitstechnologie te demonstreren. Het hoofdpersonage werd in 1978 ook meegestuurd met de eerste ruimtevlucht met een Oost-Duitse kosmonaut aan boord.

Film en museum
Krijg je niet genoeg van de Oost-Duitse geschiedenis? Dan moet je zeker eens naar de film 'Good Bye Lenin!' kijken. Daarin wil een jongen absoluut zijn moeder de schok van de omwenteling besparen, nadat ze ontwaakt uit een coma. Het is een ontroerend verhaal, dat tegelijk ook heel mooi het contrast tussen West- en Oost-Berlijn tekent. Als je de kans krijgt om Berlijn zelf te bezoeken, moet je zeker ook eens naar het DDR-museum gaan. Je kan er jezelf volledig onderdompelen in de ostalgie en het leven in de DDR.

Koen Van Kelecom