Kuifje in Congo

Hoe een onschuldig stripverhaal een verboden racistisch pamflet werd

‘‘Kuifje in Congo’ (‘Tintin au congo’) is een stripalbum waarin de jonge Belgische journalist Kuifje op reportage gaat in Afrika. Dat doet hij uiteraard samen met zijn hondje Bobbie. Hun avonturen in de Belgische kolonie verschijnen voor het eerst in 1931, maar recent zorgde de strip plots voor ophef. In 2007 bestempelde een Britse commissie het boek als racistisch. De zwarten in het boek “lijken wel apen en ze praten als achterlijke kinderen”, besloot de commissie. Ze wou het boek daarom uit de handel nemen. Dat is gelukkig nooit gebeurd, dus wij gingen naar de stripwinkel om een exemplaar te kopen. We vonden Kuifje toch eerder een dierenbeul dan een racist.

Rekenles
Het stripalbum dat door de Britse commissie werd verbannen, was eigenlijk al een gekuiste versie. De allereerste versie verscheen in 1931 in zwart-wit in de krant “Le Petit Vingtième”. Toen het avontuur in 1945 als een album in vierkleurendruk verscheen, had Hergé al een paar passages geschrapt omdat hij ze zelf te paternalistisch vond. Zo geeft Kuifje eerst les aardrijkskunde aan zwarte kinderen. Hij toont hen waar hun moederland België ligt op de kaart. Tekenaar Hergé vond zelf dat hij zich daar te ver heeft laten meeslepen met het kolonialisme. In de nieuwe versie geeft Kuifje een rekenlesje.

Achter slot en grendel
Het is dus die verbeterde versie die de Britse Commissie voor Rassengelijkheid in 2007 toch nog als racistisch bestempelde. De commissie wou dat de boekhandels de strip uit de rekken haalden. Dat deden ze niet, maar ze zetten het boek wel in de volwassenenafdeling, omwille van de 'schokkende beelden'. Kort daarna diende een Congolese student aan de VUB ook een klacht in tegen het boek. Mbutu Monondo Bienvenue vond het boek beledigend voor de Congolezen en eiste een euro schadevergoeding. Het proces wordt momenteel nog voorbereid. Ook in een bibliotheek in New York staat het “gevaarlijke” boek achter slot en grendel.

Jij brave Blanke zijn
De zwarten in het boek hebben allemaal dikke lippen en een kroezelkop. Ze zijn eerder lui en niet al te snugger. Ze vervoegen hun werkwoorden niet en in de Nederlandse vertaling hebben ze alvast ook de woordvolgorde niet onder de knie. Dat klinkt dan zo: “Jij brave Blanke zijn. Jij hier blijven. Morgen jij op koning Leeuw jagen.” Kuifje krijgt het op een bepaald moment aan de stok met een aap, die kan praten en dat zowaar keuriger doet dan de Congolezen!

Een striptekenaar die vandaag zwarten op die manier zou opvoeren, maakt natuurlijk een racistisch werkstuk. Hergé bedacht de strip echter in de jaren 30, toen die stereotiepen over de Afrikaanse bevolking in het hoofd van elke Belg zaten.
Als je met die context rekening houdt, is het stripverhaaltje zeker niet racistisch, maar eerder een grappige herinnering aan de tijdgeest van toen. Dat is trouwens ook de mening van de Congolezen. In Kinshasa werd het boek ooit voorgelegd aan de bevolking. De Congolezen kwamen niet meer bij van het lachen.


Dierenbeul
De manier waarop Kuifje de wilde dieren behandelt, is eigenlijk choquerender dan de racistische vooroordelen. Geen enkel dier is veilig voor Kuifjes jachtgeweer. Zo schiet Kuifje zomaar een aap neer en stroopt hij het vel. Hij gebruikt het als vermomming. Hij legt een ganse kudde herten neer en ook een olifant gaat eraan, hoewel dat eerder een ongeluk is. Kuifje vergeet echter niet de ivoren slagtanden van de olifant af te kraken en mee te nemen. Op olifanten jagen voor ivoor is vandaag een hoogst illegale praktijk. Het hondje Bobbie heeft trouwens ook geen medelijden met de wilde beesten: hij hapt zonder pardon de staart van koning Leeuw af. ‘Kuifje in Congo’ werd naar de volwassenenafdeling verbannen om jonge lezertjes voor slechte voorbeelden te behoeden. Als dat verbod ook nu nog zou moeten gelden, dan eerder omwille van de dierenmishandeling in het boek, dan omwille van de racistische ondertoon.

Koen Van Kelecom